Ο Σωτήρης εργάζεται στην αποκομιδή του δήμου Αθηναίων σχεδόν 25 χρόνια. Κάθε μέρα πιάνει βάρδια στις 4 τα ξημερώματα, στο αμαξοστάσιο της Ιεράς Οδού. Κάνει έναν γρήγορο έλεγχο στο αυτοκίνητο και μαζί με τους δύο εργάτες του πληρώματος βγαίνουν για να καθαρίσουν τους δρόμους της πόλης. Ήταν 27 ετών όταν οδήγησε για πρώτη φορά το απορριμματοφόρο ως τη Φυλή. Η μοναδική χωματερή της Αθήνας ήταν ήδη διαβόητη – ένας βρώμικος, επικίνδυνος χώρος για τους εργαζόμενους και μια αναγνωρισμένη απειλή για τη δημόσια υγεία – και αναμενόταν να κλείσει. Ο Σωτήρης θυμάται τον έμπειρο οδηγό δίπλα στον οποίο μαθήτευσε, να τον καθησυχάζει: για έναν χρόνο θα είναι ακόμη. «Τώρα αστειευόμαστε με τους συναδέλφους πως από εδώ θα πάρουμε σύνταξη», γελάει. Κατά τη διάρκεια του δρομολογίου, οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν τη δυσαρέσκεια των Αθηναίων, γιατί το απορριμματοφόρο μπορεί να κλείσει κάποια στιγμή το δρόμο ή να κάνει φασαρία μέσα στη νύχτα. «Όλος ο κόσμος βρίζει. Έχουν φτάσει να πυροβολήσουν συνάδελφο με αεροβόλο, επειδή τους ξύπνησε», θυμάται ο Σωτήρης, ο οποίος ζήτησε να μη δημοσιευθεί το πλήρες όνομά του, για να αποφύγει την έκθεση στον χώρο εργασίας του. Στη Φυλή, το βαρύ φορτηγό σκαρφαλώνει με δυσκολία στο βουνό των σκουπιδιών, έως ότου φτάσει για να αδειάσει στη ζώνη απόθεσης. Ο Σωτήρης παρομοιάζει τη διαδρομή με «καθημερινό Γολγοθά». Ο ίδιος δεν πιστεύει πως θα κλείσει κάποτε η χωματερή. «Μόνο αν γίνει κάποιο δυστύχημα και έχουμε πολλά θύματα».
Στη μυθική Λεονία – όπως την περιγράφει στην περίφημη νουβέλα του Αόρατες Πόλεις ο Ίταλο Καλβίνο – κάθε τι νέο και διαφορετικό, την επόμενη μέρα θεωρείται ήδη παρωχημένο. Εθισμένη στην καινοτομία, η πόλη ανανεώνεται συνεχώς. Αδιάκοπα ξεφορτώνεται παλιές συσκευές και προϊόντα, για να αγοράσει τις τελευταίες αναβαθμισμένες εκδόσεις τους. Οι κάτοικοι της Λεονίας, απόλυτα εξαρτημένοι από την τακτική αποκομιδή των απορριμμάτων τους, υποδέχονται τους οδοκαθαριστές σαν άγγελους, περιβάλλοντας το έργο τους με μια ευλαβική ησυχία. Κανείς δεν αναρωτιέται πού καταλήγουν τα σκουπίδια – σίγουρα, υποθέτουν, «κάπου έξω από την πόλη». Στο μεταξύ, «ένα οχυρό από άφθαρτα υπολείμματα περικυκλώνει τη Λεονία, που δεσπόζει από κάθε πλευρά σαν οροπέδιο».
Η χωματερή της Αθήνας, όπου 4 εκατομμύρια κάτοικοι και 8 εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο στέλνουν τα σκουπίδια τους, βρίσκεται κρυμμένη πίσω από το Ποικίλο Όρος, στα βορειοδυτικά περίχωρα της πόλης. Ένα ανάγλυφο από λόφους σχηματισμένους από σωρούς απορριμμάτων και χώμα, καταλαμβάνει μια έκταση 3.000 στρεμμάτων, λίγο μικρότερη απ’ τα Πατήσια. Το βουνό των σκουπιδιών ξεπερνά σε σημεία τα 200 μέτρα. Στην κορυφή, πετούν θορυβώδη σμήνη γλάρων κι αυτή η παράδοξη εικόνα, σε τόσο έντονη αντίθεση με την ανάμνηση των γλάρων πάνω απ’ τα κύματα στα θαλασσινά ταξίδια, σε ταράζει περισσότερο και από την έντονη δυσοσμία. Κάποια αδέσποτα σκυλιά κυκλοφορούν, τραβώντας μισοσκισμένες σακούλες και γλύφοντας κονσέρβες. Καθώς πλησιάζει το μεσημέρι, πυκνώνουν και οι άνθρωποι, κυρίως Ρομά από κοντινούς οικισμούς, που έρχονται και ψάχνουν με τα χέρια στα σκουπίδια. Αναζητούν κάποιο μέταλλο που θα τους δώσει λίγο κέρδος στα σκραπατζίδικα. Στο παρελθόν συνέχιζαν να δουλεύουν μέσα στη νύχτα, φορώντας φακούς κεφαλής. Από το 2011, μετά τον θάνατο ενός ρακοσυλλέκτη που εντοπίστηκε βαριά χτυπημένος από μηχάνημα μέσα στα σκουπίδια, η εγκατάσταση κλείνει πριν νυχτώσει, για λόγους ασφαλείας.
Μισή ώρα μακριά απ’ τους τουρίστες που ανεβαίνουν στην Ακρόπολη, η χωματερή αποτελεί μνημείο συλλογικής αδράνειας και θεσμικής αποτυχίας. Βρίσκεται στη Δυτική Αττική, όπου συγκεντρώνονται βαριές βιομηχανίες, όπως τα διυλιστήρια πετρελαίου και τα ναυπηγεία. Πληττόμενη από τη φτώχεια και την κοινωνική υποβάθμιση, η περιοχή προβάλλεται συχνά από τα μέσα ενημέρωσης ως η Άγρια Δύση της ελληνικής πρωτεύουσας. Εκεί έχει καταγραφεί η μεγαλύτερη αύξηση στο ποσοστό θανάτων από καρκίνο σε ολόκληρη την Αττική και η χωματερή της Φυλής πιθανόν έχει μερίδιο ευθύνης. Επί δεκαετίες, όσο λειτουργούσε ανεξέλεγκτα, μόλυνε τα υπόγεια ύδατα με βαρέα μέταλλα και τοξικές ουσίες. Σήμερα, αναδίδει έντονη δυσοσμία και πιάνει φωτιά τους καλοκαιρινούς μήνες, εκλύοντας τοξικούς καπνούς. Ως ο μοναδικός χώρος τελικής απόθεσης των απορριμμάτων της Αττικής, η χωματερή αποφέρει εκατομμύρια ευρώ σε έσοδα στον τοπικό δήμο και σε ιδιώτες εργολάβους. Για τους 50.000 ανθρώπους που αποκαλούν τον δήμο Φυλής σπίτι τους, η διαχείριση των απορριμμάτων έχει μετατραπεί, όπως τα εργοστάσια και τα διυλιστήρια, σε μία ακόμη βαριά βιομηχανία στην πόρτα τους. «Το σκουπίδι είναι θάνατος, είναι και πλούτος ταυτόχρονα», λέει ο Χρήστος Κουρνιώτης, εκπαιδευτικός, μέλος της τοπικής ΕΛΜΕ και του Δυτικού Μετώπου, ενός συντονισμού συλλογικοτήτων που αγωνίζεται για να κλείσει οριστικά η χωματερή. «Το σκουπίδι σε σκοτώνει, όπως το ζούμε εμείς εδώ, αλλά κάποιους άλλους τους πλουτίζει», επαναλαμβάνει εμφατικά.
Φωτογραφία από οδηγό απορριμματοφόρου, αποτυπώνει τον “καθημερινό Γολγοθά” καθώς το κομβόι των οχημάτων ανεβαίνει το βουνό των σκουπιδιών στη Φυλή.
Έχοντας αποικίσει διαδοχικές εκτάσεις επί δεκαετίες, η χωματερή δεν επιτρέπεται πλέον να επεκταθεί οριζόντια. Ωστόσο, ούτε να κλείσει γίνεται, έως ότου βρεθεί ένας εναλλακτικός προορισμός για τα κομβόι των απορριμματοφόρων που καταφθάνουν καθημερινά από κάθε γωνιά της Αττικής. Έτσι, από το 2018 επεκτείνεται καθ’ύψος, πίσω από τοιχία που συγκρατούν τα αλλεπάλληλα στρώματα των απορριμμάτων. «60 χρόνια είμαστε ο σκουπιδότοπος της Αττικής, φτάνει πια», λέει ο Θωμάς Μπιζάς, συνταξιούχος δημοτικός υπάλληλος, που μεγάλωσε και ζει έως σήμερα στο Καματερό, κοντά στη Φυλή. Στις αρχές της δεκαετίας του ‘80 είχε συλληφθεί κατά τη διάρκεια διαμαρτυρίας μπροστά στη χωματερή, η οποία συμπλήρωνε τότε 20 χρόνια λειτουργίας. «Αυτό ήταν, από τότε δεν άφησα αυτή την υπόθεση, σαν να με καταράστηκε η τύχη». Αργότερα, εργάστηκε στην τεχνική υπηρεσία του φορέα διαχείρισης των απορριμμάτων της Αττικής. Ως στέλεχος του συνδικάτου των εργαζομένων, συνέχισε τους αγώνες για την παύση λειτουργίας της χωματερής, πριν δραστηριοποιηθεί στο Δυτικό Μέτωπο. «Πάντα η δικαιολογία είναι αυτή, ότι η Αττική θα πνιγεί στα σκουπίδια» τονίζει ο Μπιζάς. «Το αφήνουν τελευταία στιγμή και μετά σου λένε, πού θα πάνε; Στην πραγματικότητα, η χωματερή δε χωρά άλλο εδώ και χρόνια, από θαύμα δεν είχαμε κάποιο ατύχημα κολοσσιαίων διαστάσεων έως σήμερα».
Οι προειδοποιήσεις έχουν συσσωρευτεί, όπως τα σκουπίδια. Το 2003 άνοιξε ένα ρήγμα στη χωματερή, με αποτέλεσμα περίπου 800.000 κυβικά μέτρα απορριμμάτων να κατρακυλήσουν με ορμή στην πλαγιά – ένας όγκος ικανός να σκεπάσει το Καλλιμάρμαρο. Ευτυχώς για τους εργαζόμενους, το ατύχημα σημειώθηκε απόγευμα Καθαράς Δευτέρας, όταν η εγκατάσταση ήταν έρημη. Το 2014, αντιπροσωπεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επισκέφθηκε τη χωματερή και κατέληξε πως μόνο δραστικά μέτρα θα μπορούσαν να αποτρέψουν τη μετατροπή της σε πηγή «περιβαλλοντικού χάους, ασθενειών και ανθρώπινου πόνου για τουλάχιστον τις επόμενες τρεις γενιές». Το 2019, λίγες μόλις εβδομάδες πριν εκλεγεί για πρώτη φορά πρωθυπουργός, ο Κυριάκος Μητσοτάκης φωτογραφήθηκε μπροστά απ΄το βουνό των σκουπιδιών. «Η Αττική κάθεται πάνω σε μια τεράστια υγειονομική βόμβα. Πολύ σύντομα θα βρεθούμε αντιμέτωποι με δραματικές καταστάσεις», δήλωσε. Επτά χρόνια αργότερα, η προοπτική να κλείσει η χωματερή δεν έχει έρθει πιο κοντά. Αντίθετα, τον περασμένο Φεβρουάριο, το υπουργείο Περιβάλλοντος ενέκρινε τους περιβαλλοντικούς όρους για μία ακόμη καθ’ ύψος επέκταση, παρατείνοντας τη λειτουργία της χωματερής τουλάχιστον για έναν χρόνο ακόμη.
Ρακοσυλλέκτες ψάχνουν για μέταλλα στα σκουπίδια. Φωτογραφία από οδηγό απορριμματοφόρου.
Η Ελλάδα υπολείπεται σημαντικά ως προς τη βιώσιμη διαχείριση των απορριμμάτων της σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με τη Eurostat, ανακυκλώνει μόλις το 17% των αστικών αποβλήτων της, έναντι 48% κατά μέσο όρο στην Ε.Ε. Η επίδοση αυτή την κατατάσσει στην πεντάδα των χωρών της ΕΕ – μαζί με τις Ρουμανία, Κύπρο, Βουλγαρία και Μάλτα- με τα χαμηλότερα ποσοστά ανακύκλωσης αστικών αποβλήτων. Στην Αττική, όπου κατοικεί σχεδόν ο μισός πληθυσμός της χώρας, τα στοιχεία είναι ακόμη δυσμενέστερα, αφού θάβεται το 90% των αστικών αποβλήτων και ανακτάται μόλις το 7,5%. Τα απόβλητα οδηγούνται για ταφή στη χωματερή στη Φυλή, τη μοναδική χωματερή της Αττικής τα τελευταία 35 χρόνια.
Περισσότερα από 600 απορριμματοφόρα φτάνουν καθημερινά στη Φυλή, απορρίπτοντας περίπου 5.000 τόνους σκουπιδιών την ημέρα – βάρος σχεδόν διπλάσιο από το βάρος απογείωσης του πυραύλου Saturn V που μετέφερε τους πρώτους αστροναύτες στο φεγγάρι. Το 2025 θάφτηκαν στη Φυλή σχεδόν 2 εκατομμύρια τόνοι απορριμμάτων. Τα απορριμματοφόρα στρίβουν από τη λεωφόρο ΝΑΤΟ σ’ ένα κακοτράχαλο στενό, για να φτάσουν στην περιφραγμένη με συρματόπλεγμα εγκατάσταση. Αμέσως μόλις περάσουν την είσοδο, πάνε στις ειδικές πλατφόρμες για ζύγιση του φορτίου τους και έπειτα κάποιος υπάλληλος τους υποδεικνύει πού να ξεφορτώσουν. Η ζώνη απόθεσης, το ‘ταμπάνι’ όπως λέγεται στην αργκό των εργαζομένων, αλλάζει από μέρα σε μέρα. Οι οδηγοί κουμαντάρουν τα περίπου 20 τόνων όχηματά τους, το ένα πίσω απ’ το άλλο, ανεβαίνοντας το τεχνητό βουνό που έχει σχηματιστεί από τα συμπιεσμένα σκουπίδια δεκαετιών. Οι χωματόδρομοι που οδηγούν στις ζώνες απόθεσης μπορεί να εξαφανιστούν τόσο απρόβλεπτα όσο εμφανίστηκαν, θαμμένοι κάτω από φρέσκα σκουπίδια ή καλυπτόμενοι από νέες διαδρομές. Οι πιο δύσκολες μέρες για τους οδηγούς είναι όταν βρέχει. «Τότε δεν ξέρεις τι θα σου ξημερώσει. Έχει τύχει να τουμπάρουν αυτοκίνητα, να βουλιάξουν οι πίσω ρόδες και να σηκωθεί το αυτοκίνητο στον αέρα», λέει ο Σωτήρης, εξηγώντας πως το έδαφος της χωματερής είναι σαθρό και με τη βροχή αυξάνεται ο κίνδυνος να υποχωρήσει. Μετά τη βροχή, οι δρόμοι της χωματερής γίνονται πηλός και γλιστράνε πολύ, σαν να οδηγείς στον πάγο. «Εγώ είμαι 24 χρόνια στη δουλειά. Όταν βρέχει, φοβάμαι», εξομολογείται ο Σωτήρης. Έπειτα, το βλέμμα του χάνεται για μια στιγμή, καθώς συμπληρώνει: «Ποτέ δεν ξέρεις. Όταν χάσαμε τον Αργύρη, ήταν μια μέρα φυσιολογική, ήταν καλοκαίρι, δεν υπήρχε στον ορίζοντα κάτι δύσκολο».
Ο Σωτήρης ανακαλεί τον τραγικό θάνατο ενός συναδέλφου του, οδηγού απορριμματοφόρου, ο οποίος παρασύρθηκε από το όχημά του αφού είχε πραγματοποιήσει στάση στην κατηφόρα της χωματερής και είχε βγει έξω. «Εγώ ανέβαινα τρία λεπτά μετά, είδα τον συνάδελφο κάτω», θυμάται. Το δυστύχημα έγινε την τελευταία Κυριακή του Ιουλίου, το 2024. Η είδηση πέρασε στα ψιλά.
***
Μια ανασκαφή στον τύμβο των απορριμμάτων της Φυλής θα μπορούσε να μας δώσει πολύτιμα στοιχεία για την ανάπτυξη της μεταπολεμικής Αθήνας. Τα πρώτα απορριμματοφόρα έφτασαν στην τότε κοινότητα Άνω Λιοσίων, σημερινή έδρα του δήμου Φυλής, στις αρχές της δεκαετίας του ‘60. Ήταν μια φτωχή αγροτική περιοχή, με ελιές, αμπέλια, μποστάνια και βοσκοτόπια και η χωματερή ήταν μία από τις ανεξέλεγκτες χωματερές που είχαν δημιουργηθεί στο λεκανοπέδιο, καθώς η Αθήνα άρχισε να υποδέχεται κύματα εσωτερικών μεταναστών από την επαρχία, να μεγαλώνει και να χτίζεται εντατικά. Η λειτουργία της χωματερής εδραιώθηκε επί χούντας, όταν οι τοπικές αρχές παραχώρησαν περίπου 500 στρέμματα – έκταση ίση με 70 γήπεδα ποδοσφαίρου – στον νεοσύστατο φορέα για τη διαχείριση των απορριμμάτων της Αττικής, γνωστό τότε ως ΕΣΔΚΝΑ.
Ο συγγραφέας του Ζ, Βασίλης Βασιλικός, μας έχει αφήσει ένα κείμενο-ντοκουμέντο για τα πρώτα χρόνια της χωματερής στα Άνω Λιόσια: «Ο τόπος είναι ανοιχτός: μια έκταση οριζόντια, ανάμεσα στα βουνά, με θέα προς τη θάλασσα του Σκαραμαγκά, που πάντα αστράφτει», γράφει το 1966, στο βιβλίο του Εκτός των τειχών. «Το ένα μετά τ’ άλλο, τ’ αυτοκίνητα της Δημαρχίας έρχονται και αδειάζουν εδώ τα σκουπίδια τους. Μια μπουλντόζα τα ισοπεδώνει. Και έπειτα μια άλλη κίτρινη, ολοκαίνουρια, λίγο πιο μακριά, τα σκεπάζει με χώμα και περνά σαν οδοστρωτήρας από πάνω τους. Έτσι δημιουργήθηκε, με τον καιρό, αυτή η ελαστική πλατφόρμα. Κι έτσι, σιγά σιγά, θα κλείσει ολόκληρη η χαράδρα που άλλοτε χώριζε τα δυο βουνά». Ο διορατικός συγγραφέας επιβεβαιώθηκε. Το βουνό των σκουπιδιών έκρυψε τη θάλασσα.
Όψη του ΧΥΤΑ Φυλής (Οκτώβριος 2026). Οι αλλεπάλληλες στρώσεις απορριμμάτων έχουν σχηματίσει ένα μικρό βουνό. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Σταθιάς
Βουλιάζοντας κάτω από τον αυξανόμενο όγκο των σκουπιδιών, η χωματερή άρχισε να επεκτείνεται σε παρακείμενες εκτάσεις. Τελικά, η Αθήνα αντιμετώπισε ένα θεμελιώδες ερώτημα σχετικά με τον σχεδιασμό των υποδομών, ειδικά για τη διαχείριση των απορριμμάτων, σημειώνει ο επίκουρος καθηγητής περιβαλλοντικής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Γιώργος Βελεγράκης. «Συγκεντρώνεις τα πάντα σε μια περιοχή ή δημιουργείς εγκαταστάσεις μικρότερης κλίμακας σε περισσότερες περιοχές;». Η συγκεντρωτική διαχείριση των απορριμμάτων μπορεί να συνιστά μια «σχεδιαστική ευκολία», λέει ο Βελεγράκης, μπορεί ωστόσο να «είναι και ένας ρατσισμός από την πλευρά του κράτους, ένα στοιχείο χωροκοινωνικής αδικίας». «Άρρητα, η Αθήνα επέλεξε την πρώτη εναλλακτική, να διαλύσει μια και μόνη περιοχή», καταλήγει ο Βελεγράκης. Από το 1991, όταν έκλεισε η άλλη μεγάλη χωματερή στο Σχιστό, η χωματερή στη Φυλή αποτελεί τον μοναδικό χώρο τελικής απόθεσης απορριμμάτων για ολόκληρη την Αττική.
Απλωμένη στους πρόποδες της Πάρνηθας, η Φυλή είναι η από βορρά είσοδος στη Δυτική Αττική, όπου συγκεντρώνονται οι πιο βαριές βιομηχανίες, όπως τα διυλιστήρια πετρελαίου στον Ασπρόπυργο και τα ναυπηγεία στην Ελευσίνα. Πάνω στο πέρασμα, σώζεται το αρχαίο αμυντικό τείχος Δέμα, το οποίο έχτισαν οι Αθηναίοι τον 4ο αιώνα πΧ, για να καθυστερήσουν τυχόν εισβολή εχθρών τους προς την ενδοχώρα. Σήμερα το διασχίζουν κυρίως φορτηγά και απορριμματοφόρα. «Εμείς αποκαλούμε τη Δυτική Αττική ‘πίσω αυλή’ της Αθήνας», λέει η Άρτεμις Κουμπαρέλου, αρχιτεκτόνισσα με ειδίκευση στην κοινωνική γεωγραφία. Μαζί με τον Βελεγράκη, είναι μέλη της Commonspace, μιας διεπιστημονικής ομάδας η οποία μελετά τη χωρική διάσταση των κοινωνικών ανισοτήτων. H συσσώρευση δραστηριοτήτων με «μεγάλο περιβαλλοντικό κόστος» στη Δυτική Αττική, εξηγεί, διαμόρφωσε μια δυναμική σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο που «ευνόησε τη συνέχιση αυτών των δραστηριοτήτων». Οι ρυπογόνες βιομηχανίες δημιούργησαν θέσεις εργασίας και έριξαν την αξία της γης, έλκοντας φτωχούς εργάτες, μετανάστες, καθώς και τους ιστορικά καταδιωκόμενους Ρομά – ομάδες, τονίζει η Κουμπαρέλου, που «δεν έχουν τα μέσα να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους και έρχονται αντιμέτωπες με μια συστημική αδικία».
Στους περισσότερους κατοίκους της Αθήνας δεν θα περνούσε απ’ το μυαλό να επισκεφθούν τον δήμο Φυλής. Είναι γι’ αυτούς ένα άναρχο προάστιο στα όρια της πόλης, το οποίο αποφεύγουν οι οδηγοί ταξί αφού σκοτεινιάσει. Τα ρεπορτάζ των μέσων ενημέρωσης τείνουν να διογκώνουν τα στατιστικά στοιχεία για την εγκληματικότητα στην περιοχή, ενώ παραβλέπουν τη φτώχεια και την υποβάθμιση. Κυρίως στιγματίζουν τις κοινότητες Ρομά που ζουν στη Φυλή και τον γειτονικό Ασπρόπυργο – πρόκειται για τις δύο μεγαλύτερες κοινότητες Ρομά της Αττικής, συνολικά 6.500 άνθρωποι.
«Ντρεπόμαστε να πούμε πού μένουμε», λέει η Γωγωντίνα Ατζάμπου, γέννημα θρέμμα των Άνω Λιοσίων. Έχει σπουδάσει και εργαστεί ως ναυπηγός μηχανικός, πριν ακολουθήσει το πραγματικό της πάθος, τον χορό. «Είδα τη χωματερή να γιγαντώνεται και μαζί και το αίσθημα κατωτερότητας των κατοίκων», εξηγεί. «Όταν έλεγα ότι μένω στα Άνω Λιόσια, υπήρχε μια ρατσιστική προκατάληψη απέναντί μου. Θυμάμαι σα φοιτήτρια στο Πολυτεχνείο, αμέσως θεωρούσαν ότι είμαι τσιγγάνα. Αυτό το βίωμα έχει ποτίσει μέσα μας». Και σήμερα, παρατηρεί, τα 20χρονα παιδιά ντρέπονται να πουν ότι μένουν στα Άνω Λιόσια. «Έχει γίνει μια πολύ δύσκολη περιοχή. Είναι κρίμα, γιατί ήταν ένα όμορφο χωριό», θυμάται από τα παιδικά της χρόνια. Η Γωγωντίνα έφυγε από τη Φυλή και κατοικεί με την οικογένειά της στη γειτονική Πετρούπολη. Ωστόσο, παρακινημένη από την αγάπη για τον τόπο που μεγάλωσε, επέστρεψε και εκεί που ήταν το πατρικό της σπίτι, άνοιξε ένα κέντρο τεχνών.
Πολλές οικογένειες Ρομά στην ευρύτερη περιοχή ζουν ανακυκλώνοντας μέταλλα και αγαθά από τα σκουπίδια. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Σταθιάς
Η Φυλή θα μπορούσε και σήμερα να θεωρηθεί μια όμορφη περιοχή, με τα χαμηλά της σπίτια και την άπλα, δίπλα στο βουνό. Όμως, πέφτει βαριά επάνω της η σκιά της χωματερής. «Πώς να σου μιλήσω για τη μπόχα, να την αποτυπώσεις στο μικρόφωνο;», λέει ο Βαγγέλης Λεκάτου, συνταξιούχος, τον οποίο συνάντησα στην κεντρική πλατεία των Άνω Λιοσίων. «Το καλοκαίρι, όταν φυσάει νοτιάς, δε μπορείς να σταθείς στο μπαλκόνι σου, μπαίνεις μέσα και κλείνεις τα παράθυρα». Η χειρότερη ώρα, σημειώνει, είναι το βράδυ, όταν σκεπάζουν τα σκουπίδια στη χωματερή με χώμα και κομπόστ. «Τότε η πλατεία εδώ αδειάζει μέσα σε πέντε λεπτά, οι νεαροί φεύγουν από τις καφετέριες, να πάνε σε άλλες περιοχές».
Τα οργανικά απόβλητα που αποσυντίθενται παράγουν τεράστιες ποσότητες εύφλεκτου μεθανίου – ένα πρόβλημα που συναντάται συχνά στις ανεξέλεγκτες χωματερές. Μελέτη του πανεπιστημίου UCLA, την οποία ανέδειξε το Inside Story, βασιζόμενη σε δορυφορικές εικόνες των εκπομπών μεθανίου από εκατοντάδες χωματερές, κατέταξε τη χωματερή της Φυλής στην 19η θέση παγκοσμίως. Σε περιόδους ζέστης, στη χωματερή τείνουν να ξεσπούν φωτιές, που διασπείρουν τοξικές αναθυμιάσεις. Μια πυρκαγιά τον Σεπτέμβριο του 2020 ήταν αρκετά σοβαρή, ώστε η Πολιτική Πρστασία να ειδοποιήσει με μήνυμα 112 τους κατοίκους, να μείνουν μέσα και να κλείσουν τα παράθυρα και τις πόρτες, για να προστατευτούν από τους επικίνδυνους καπνούς. Οι κάτοικοι ανησυχούν για τις επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Ο Λεκάτου παρατηρεί πως πολλοί γύρω του νοσούν με καρκίνο ή ζουν με κάποιον που νοσεί. «Ο καρκινοπαθής που έχεις μέσα στο σπίτι σου, δεν είναι αυτό η καθημερινότητά μας εδώ;», ρωτά χαρακτηριστικά.
Ενώ τα ποσοστά θνησιμότητας από καρκίνο έχουν αυξηθεί σε ολόκληρη την Αττική, το ποσοστό στη Δυτική Αττική έχει αυξηθεί με σχεδόν διπλάσιο ρυθμό απ’ ότι στην υπόλοιπη περιφέρεια, σύμφωνα με επίσημα δεδομένα που ανέλυσε ο κοινωνικός επιστήμονας, Δημήτρης Μπουρίκος. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιώντας στοιχεία που συγκέντρωσε από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) για την εικοσαετία μεταξύ 1999 και 2019, ο Μπουρίκος έδειξε ότι σημειώθηκε αύξηση 25% στο ποσοστό θνησιμότητας από καρκίνο στη Δυτική Αττική, μια ζώνη 1.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων που φιλοξενεί περισσότερους από 150.000 ανθρώπους. Στην υπόλοιπη Αττική, το ποσοστό θνησιμότητας από καρκίνο αυξήθηκε κατά 14% την ίδια περίοδο. Περαιτέρω, σταθμίζοντας την ηλικιακή παράμετρο, ο Μπουρίκος βρήκε ότι το 2019 η Δυτική Αττική – μια περιοχή με νεανικό πληθυσμό – κατείχε τον υψηλότερο προτυποποιημένο δείκτη θνησιμότητας από καρκίνο σε ολόκληρη τη χώρα.
Αδέσποτα σκυλιά και γλάροι τρώνε από τα σκουπίδια της χωματερής, σε αυτό το καρέ από video κινητού τηλεφώνου. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Σταθιάς
Οι επιπτώσεις της χωματερής στη δημόσια υγεία παραμένουν ασαφείς. Το 2017, ο ΕΔΣΝΑ, υπεύθυνος φορέας για τη διαχείριση των απορριμμάτων της Αττικής και της εγκατάστασης στη Φυλή, ανακοίνωσε τη διενέργεια επιδημιολογικής μελέτης, η οποία θα ερευνούσε πώς η χωματερή έχει επηρεάσει την υγεία των εργαζομένων και των κατοίκων. Η μελέτη προβλεπόταν να ολοκληρωθεί το 2019. Τα αποτελέσματά της ακόμα δεν έχουν ανακοινωθεί. Ο ΕΔΣΝΑ δεν ανταποκρίθηκε σε αιτήματά μου, μέσω μέηλ και τηλεφώνου, για σχόλιο.
Ωστόσο, έκθεση του Πανεπιστημίου Αθηνών το 2006 διαπίστωσε «οριστική» μόλυνση του υδροφόρου ορίζοντα στο Θριάσιο πεδίο, λόγω των στραγγισμάτων που διέρρεαν κατά την περίοδο που η χωματερή λειτουργούσε ανεξέλεγκτα. Το υπέδαφος της περιοχής γύρω από τη χωματερή κρίθηκε επίσης «πλήρως κατεστραμμένο», ακατάλληλο για καλλιέργεια. Σύμφωνα με την έκθεση, όλες οι μετρήσεις σε βάθη έως και 100 μέτρων εντόπισαν κάδμιο, αρσενικό, κυάνιο, μόλυβδο και ψευδάργυρο.
Περαιτέρω, σύμφωνα με μελέτη που εκπονήθηκε το 2015 κατόπιν παραγγελίας του δήμου Φυλής, στην ευρύτερη περιοχή της χωματερής – στην ατμόσφαιρα, το έδαφος και τα υπόγεια ύδατα – εντοπίστηκε ένα ανησυχητικό κοκτέιλ ρύπων, βαρέων μετάλλων, ακόμη και ραδιενεργών στοιχείων, όλα σε επίπεδα που υπερέβαιναν τα θεσμοθετημένα επιτρεπτά όρια. Tο γραφείο του δημάρχου Φυλής, Χρήστου Παππού, κοινοποίησε τη μελέτη με καθυστέρηση πέντε ετών, το 2020, και μόνο κατόπιν εισαγγελικής παραγγελίας, αμφισβητώντας μέρος των ευρημάτων.
Ο Χρήστος Παππούς εκλέχθηκε δήμαρχος Άνω Λιοσίων το 2006 και δήμαρχος Φυλής το 2014, διανύοντας σήμερα την τρίτη συνεχόμενη θητεία του – οι δήμοι Άνω Λιοσίων, Φυλής και Ζεφυρίου συνενώθηκαν το 2011 στον δήμο Φυλής, με τη διοικητική μεταρρύθμιση ‘Καλλικράτης’. Επικεφαλής ενός ανεξάρτητου συνδυασμού, έχει δεσμευτεί για την απομάκρυνση της χωματερής και την αποκατάσταση του περιβάλλοντος στην περιοχή. Ωστόσο, οι εμπλεκόμενες αρχές – μεταξύ αυτών η εκάστοτε κυβέρνηση και περιφέρεια – έχουν αποτύχει διαχρονικά να προωθήσουν ένα εναλλακτικό σχέδιο για τη διαχείριση των απορριμμάτων της Αττικής, διατηρώντας τη δεδομένη κατάσταση στη Φυλή. Τον Φεβρουάριο του 2026, το υπουργείο Περιβάλλοντος αποφάσισε μία ακόμη παράταση της λειτουργίας της χωματερής, εγκρίνοντας τους περιβαλλοντικούς όρους μίας ακόμη επέκτασης, για την υποδοχή 2 εκατομμυρίων τόνων απορριμμάτων, εντός διαστήματος 14 μηνών από την έναρξη απόθεσής τους. Ο δήμος Φυλής ανακοίνωσε ότι θα προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας κατά της απόφασης. Το γραφείο του δημάρχου Φυλής απέρριψε το αίτημά μου για σχόλιο, αναφέροντας πως οι θέσεις του κ. Παππού είναι γνωστές και κατατεθειμένες στα αρμόδια όργανα. Το υπουργείο Περιβάλλοντος δεν απάντησε στο αίτημά μου για σχόλιο.
Το ύψος της χωματερής ξεπερνά σε σημεία τα 200 μέτρα. Μπουλντόζα ισοπεδώνει τα σκουπίδια σε πλαγιά. Φωτογραφία: Δυτικό Μέτωπο
Την τελευταία 20ετία, εκπρόσωποι όλων των κομμάτων που έχουν ασκήσει εξουσία σε επίπεδο δήμου και περιφέρειας – ΠΑΣΟΚ, ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ – έχουν υποσχεθεί να κλείσουν οριστικά τη χωματερή. Η Γωγωντίνα Ατζάμπου, η χορογράφος από τα Άνω Λιόσια, εκτιμά ότι οι κάτοικοι της Φυλής θα στοιχίζονταν πίσω απ’ οποιονδήποτε θα προσπαθούσε με συνέπεια να λύσει το πρόβλημα. «Εγώ πιστεύω ότι αν κάποιος δήμαρχος στη Φυλή αποφάσιζε αύριο να κλείσει τη χωματερή, αν έμπαινε πραγματικά μπροστάρης, η περιοχή θα ακολουθούσε σύσσωμη. Θα υπήρχε τουλάχιστον μια διατάραξη στο σύστημα που έχει διαμορφωθεί», δηλώνει εμφατικά. Καθώς όμως μια τέτοιου είδους πολιτική ηγεσία απουσιάζει, διαπιστώνει η Γωγωντίνα, η τοπική κοινότητα δύσκολα κινητοποιείται. «Η χωματερή έχει γίνει όπως το τσιγάρο, που λες θα πεθάνεις από αυτό, αλλά συνεχίζεις να καπνίζεις. Κάπως έτσι έχει περάσει η χωματερή στη συνείδηση των κατοίκων. Ο κόσμος έχει παραιτηθεί».
Ο Γιώργος Βελεγράκης, ο κοινωνιολόγος από την Commonspace, σημειώνει ότι πολλοί κάτοικοι δε βλέπουν εναλλακτική απ’ το να ζουν δίπλα σ’ έναν υγειονομικό κίνδυνο. «Δεν είναι ότι ο κάτοικος δεν ξέρει πού μένει. Ξέρει πού μένει και σε ένα βαθμό ίσως και αποδέχεται το κόστος, αφού εκεί είναι το σπίτι του, το μόνο μέρος όπου μπορεί να υπάρχει. Μ’ έναν τρόπο, δηλαδή, αποδέχεται την κοινωνική του θέση», εξηγεί. «Απ’ την άλλη, πολλές φορές ο κάτοικος δεν έρχεται αντιμέτωπος με τη σκληρή, τεκμηριωμένη αλήθεια. Υπάρχει, δηλαδή, σίγουρα κι ένα κομμάτι συστηματικής απόκρυψης των πραγματικών δεδομένων» προσθέτει, αναφερόμενος στην καθυστέρηση της δημοσίευσης των μελετών από μέρους του δήμου και του ΕΔΣΝΑ. Αν η πλήρης αλήθεια γινόταν γνωστή, λέει ο Βελεγράκης, «θα ασκούσε πίεση, για να ληφθούν μέτρα άμβλυνσης του προβλήματος και κυρίως, για να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε την Αθήνα χωρίς τον ΧΥΤΑ της Φυλής».
***
Μια εναλλακτική διαχείριση των απορριμμάτων της Αττικής θα σήμαινε ότι και η Φυλή θα έπρεπε να μάθει πώς να ζει χωρίς τη χωματερή. Κάθε χρόνο, ο δήμος Φυλής λαμβάνει 35-40 εκατομμύρια ευρώ ως αντισταθμιστικά, ένα είδος οικονομικής αποζημίωσης που θεσπίστηκε το 1991, όταν η χωματερή των Άνω Λιοσίων κατέστη η μοναδική για τα σκουπίδια όλων των δήμων. Από τότε, ο πάλαι ποτέ δήμος Άνω Λιοσίων και ο σημερινός δήμος Φυλής έχουν εισπράξει, με μετριοπαθείς υπολογισμούς, πάνω από 850 εκατομμύρια ευρώ.
«Πού πήγαν αυτά τα λεφτά; Αυτό αναρωτιόμαστε», ρωτά η Χριστίνα Κοκκίνου, γραμματέας της Ένωσης Γονέων και Κηδεμόνων Άνω Λιοσίων. «Πάρκα δεν έχουμε για να παίζουν τα παιδιά μας, όλες οι παιδικές χαρές είναι σπασμένες. Εγώ θα περίμενα σε αυτόν τον δήμο, με αυτά τα εκατομμύρια, να μην πληρώνω ούτε νερό. Αλλά δεν υπάρχει τίποτα, είναι αχούρι». Η δημοτική αρχή δικαιολογεί χρήματα σε αχρείαστα έργα, λέει ο Βαγγέλης Λεκάτου. «Με τα χρήματα των αντισταθμιστικών θα μπορούσαμε να είμαστε μια νέα Κηφισιά, αλλά είμαστε χαβούζα«, διαπιστώνει.
Όψη της ΟΕΔΑ Δυτικής Αττικής. Μπροστά, σκεπασμένη σήμερα με γρασίδι και φωτοβολταϊκά, η παλιά χωματερή των Άνω Λιοσίων. Στη μέση, το εργοστάσιο μηχανικής ανακύκλωσης. Λίγο πιο πίσω, ο ΧΥΤΑ Φυλής. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Σταθιάς
Ο δήμαρχος, Χρήστος Παππούς, αρνήθηκε να σχολιάσει. Σε τοποθετήσεις του στο δημοτικό συμβούλιο έχει υποστηρίξει ότι τα χρήματα των αντισταθμιστικών αξιοποιούνται για τη μισθοδοσία των περίπου 1.000 υπαλλήλων του δήμου και ότι ο ίδιος εργάζεται για επενδυτικά έργα, όπως η δημιουργία πάρκου φωτοβολταϊκών και επιχειρηματικού πάρκου, στο πλαίσιο ενός διαφορετικού οράματος για την περιοχή.
Τα μέλη του Δυτικού Μετώπου, του συντονισμού πολιτών και συλλογικοτήτων που αγωνίζεται για να κλείσει οριστικά η χωματερή, ισχυρίζονται ότι τα αντισταθμιστικά περισσότερο έβλαψαν παρά ωφέλησαν την τοπική κοινωνία. Για τον Θωμά Μπιζά, ήταν το μέσο ώστε οι τοπικές αρχές να αποδεχτούν τη συνεχιζόμενη λειτουργία της χωματερής στο έδαφός τους. «Δόθηκαν ασύλληπτα ποσά, στην ουσία για εκμαυλισμό συνειδήσεων», υποστηρίζει. Ο Χρήστος Κουρνιώτης, ο εκπαιδευτικός, επισημαίνει απ’ την πλευρά του ότι τα αντισταθμιστικά δημιούργησαν μια κουλτούρα εξάρτησης μεταξύ των κατοίκων. «Σου λέει ο άλλος, αν λείψει η χωματερή, θα χάσω τη δουλειά μου, θα μείνω στο δρόμο, οπότε δε βαριέσαι. Άσε τον καρκίνο, άσε τις αρρώστιες. Τη δουλειά μας να’χουμε. Όχι την υγειά μας, τη δουλειά μας».
Το Δυτικό Μέτωπο υποστηρίζει ότι το μοντέλο της συγκεντρωτικής διαχείρισης των απορριμμάτων της Αττικής, σε συνδυασμό με την επιλογή της σύμπραξης με τον ιδιωτικό τομέα, έχει δημιουργήσει ένα φαύλο κύκλο. Για δεκαετίες έχει λειτουργήσει προς όφελος ιδιωτικών εργολαβικών συμφερόντων, εδραιώνοντας ένα σύστημα που διαιωνίζει και διογκώνει τη λειτουργία της θηριώδους εγκατάστασης στη Φυλή, εις βάρος του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας.
Απορριμματοφόρα αδειάζουν το φορτίο τους στη ζώνη απόθεσης της χωματερής, σε αυτό το καρέ από video κινητού τηλεφώνου. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Σταθιάς
Στην πλάτη της χωματερής, αναπτύχθηκε η Ολοκληρωμένη Εγκατάσταση Διαχείρισης Απορριμμάτων Δυτικής Αττικής, όπως ονομάζεται επισήμως. Εκτός από τους χώρους απόθεσης των απορριμμάτων, περιλαμβάνει δύο μονάδες επεξεργασίας στραγγισμάτων, μια μονάδα αξιοποίησης βιοαερίου, ένα από τα μεγαλύτερα εργοστάσια μηχανικής ανακύκλωσης και κομποστοποίησης στην Ευρώπη, καθώς και τον μοναδικό αποτεφρωτήρα στην Ελλάδα για τα επικίνδυνα νοσοκομειακά απόβλητα.
Ο υπεύθυνος δημόσιος φορέας, ΕΔΣΝΑ, διαχειρίζεται την εγκατάσταση αναθέτοντας τα απαιτούμενα έργα για την κατασκευή, λειτουργία και συντήρησή της, στην εταιρεία Ηλέκτωρ. Όπως αναφέρει η ίδια στην ιστοσελίδα της, πρόκειται για μια από τις κορυφαίες εταιρείες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης στον τομέα διαχείρισης απορριμμάτων, με υλοποιημένα έργα σε 8 χώρες. Η Ηλέκτωρ ιδρύθηκε το 2003 ως μέλος του ομίλου Ελλάκτωρ, ενώ τον Ιανουάριο του 2025 εξαγοράστηκε από τον όμιλο Motor Oil. Η εταιρεία δεν απάντησε στο αίτημά μου για σχόλιο.
Η διαχείριση των απορριμμάτων στην Ελλάδα είναι μια βιομηχανία πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ. «Όποιος αναλάβει αυτό το κύκλωμα, έχει εξασφαλισμένα έσοδα και κέρδη – γιατί το προϊόν, τα σκουπίδια, δε σταματάνε ποτέ», σημειώνει ο Άρης Χατζηγεωργίου, ερευνητής δημοσιογράφος, ο οποίος έχει καλύψει εκτεταμένα το θέμα για την Εφημερίδα των Συντακτών και τους Data Journalists.
***
Η Ελλάδα, όπως τα περισσότερα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απέτυχε να πιάσει τον ευρωπαϊκό στόχο για ανακύκλωση του 55% των αστικών αποβλήτων έως το 2025. Με τον ίδιο ρυθμό, κινδυνεύει να χάσει και τον επόμενο στόχο, για ανακύκλωση του 65% έως το 2035, ενώ σύμφωνα με τις προειδοποιήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής απέχει μακράν από τον στόχο για περιορισμό της ταφής στο 10% στον ίδιο χρονικό ορίζοντα.
Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη υιοθέτησε ένα Εθνικό Σχέδιο για τη Διαχείριση των Αποβλήτων που φέρνει τον στόχο ακόμη νωρίτερα, προβλέπει δηλαδή περιορισμό της ταφής κάτω από το 10% έως το 2030. Mε το ρολόι να μετράει αντίστροφα, το υπουργείο Περιβάλλοντος παρουσίασε τον Αύγουστο του 2025 ένα σχέδιο για την επίτευξη αυτού του στόχου, με αιχμή την «ενεργειακή αξιοποίηση των απορριμμάτων». Ουσιαστικά, προέβλεπε τη δημιουργία 6 εργοστασίων καύσης απορριμμάτων, μοιρασμένων σε διαφορετικές περιφέρειες της χώρας, μεταξύ αυτών στην περιφέρεια Αττικής. Μειώνοντας την ταφή και παράγοντας ηλεκτρική ενέργεια, τα ‘waste-to-energy’ εργοστάσια διατείνονται ότι λύνουν δύο προβλήματα ταυτόχρονα. Ωστόσο, τα περιβαλλοντικά διαπιστευτήριά τους αμφισβητούνται. Μεγάλες οργανώσεις, όπως η WWF και η Greenpeace, εμφανίστηκαν κάθετα αντίθετες στο κυβερνητικό σχέδιο. Τόνισαν ότι η καύση αφενός θα επιφέρει σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, όπως εκπομπή τοξικών ρύπων και αερίων του θερμοκηπίου, αφετέρου θα εκτινάξει το κόστος διαχείρισης των απορριμμάτων, το οποίο θα κληθούν να πληρώσουν οι πολίτες.
Η χωματερή επεκτείνεται καθ’ύψος, πίσω από τοιχία που συγκρατούν τις αλλεπάλληλες στρώσεις απορριμμάτων. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Σταθιάς
Το σχέδιο της κυβέρνησης για τα 6 εργοστάσια καύσης απορριμμάτων έγινε δεκτό με σφοδρές αντιδράσεις από φορείς και συλλογικότητες σε όλη τη χώρα.«Θέλουν να πιστέψουμε πως έτσι θα κλείσει η χωματερή στη Φυλή», λέει ο Θωμάς Μπιζάς από το Δυτικό Μέτωπο. «Αλλά αν περάσει το κυβερνητικό σχέδιο, είναι πιο πιθανό να καταλήξουμε να έχουμε και χωματερή και εργοστάσιο καύσης στη Δυτική Αττική». Το σχέδιο απέρριψαν, εν τέλει, όλες οι περιφέρειες όπου προβλεπόταν η κατασκευή εργοστασίων καύσης. Ως αποτέλεσμα, εμφανίζεται να έχει παγώσει για να επανασχεδιαστεί. Παράλληλα, αναμένεται το αναθεωρημένο σχέδιο της περιφέρειας Αττικής για τη διαχείριση των απορριμμάτων του λεκανοπεδίου. Το υπουργείο Περιβάλλοντος δεν απάντησε στο αίτημά μου για σχόλιο. Ο περιφερειάρχης Αττικής, Νίκος Χαρδαλιάς, θα είναι στη διάθεση των δημοσιογράφων μόλις είναι έτοιμο το νέο περιφερειακό σχέδιο, απάντησε το γραφείο τύπου της περιφέρειας.
Στο μεταξύ, το βουνό των σκουπιδιών στη Φυλή συνεχίζει να μεγαλώνει – αλλά αυτό συμβαίνει εδώ και τόσο καιρό, που δεν αποτελεί καν θέμα. Οι κάτοικοι της Αττικής, όσο η μυρωδιά των σκουπιδιών δεν τους πνίγει, είτε αγνοούν την κατάσταση, είτε αποστρέφουν το βλέμμα. Κι όμως, η Αθήνα, όπως η μυθική Λεονία στις Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο, κινδυνεύει περισσότερο από ποτέ «να βουλιάξει στο παρελθόν της». Μια ισχυρή νεροποντή, για παράδειγμα, θα μπορούσε να προκαλέσει κάποιο ρήγμα μέσα στη χωματερή, με αποτέλεσμα να κλείσει για λίγες ημέρες – τα σκουπίδια τότε θα πλημμυρίσουν τους δρόμους της πόλης, όπως είχε συμβεί το 2018.
«Χρειάζεται να έχουμε τα μάτια μας στη Δυτική Αττική, γιατί στο τέλος αυτή η ‘πίσω αυλή’ θα θαφτεί απ’ όσα την επιβαρύνουν», τονίζει ο καθηγητής περιβαλλοντικής κοινωνιολογίας, Γιώργος Βελεγράκης. Η τάση εθελοτυφλίας, ωστόσο, έχει ρίζες στο χρόνο, παλιές όσο και η χωματερή στη Φυλή. Όπως έγραφε ο Βασίλης Βασιλικός, έξι δεκαετίες πριν: «Σ’ όσους ακόμα αμφιβάλλουν για την αλήθεια αυτών που γράφω, ένα έχω να συστήσω: να πάνε να δουν».